ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ......

ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ......

ਦੀਪ ਬੰਡਾਲਾ

ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਗ਼ਦਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਉਰਦੂ ਅੰਕ ਦੇ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ-‘ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਕਾ ਦੁਸ਼ਮਣ’। ਇਹ 1 ਨਵੰਬਰ 1913 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਉਸੇ ਸਾਲ 9 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅੰਕ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਛਪਾਈ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਉਦੋਂ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ। ਯੁਗਾਂਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਛਾਪੇਖ਼ਾਨੇ ’ਚ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਛਾਪੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਲਈ ਮੁੱਢਲੇ ਲੇਖ ਲਿਖੇ। ਸਰਾਭਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੰਕ ਦੀ ਛਪਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੇਖ ਵੀ ਲਿਖਦਾ ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਰਚਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ’ਚ ਇਕੱਠ ਕਰਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸਾਨ ਅਖ਼ਬਾਰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਮਾਇਕ ਮਦਦ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਗ਼ਦਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅੰਕ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ’ਚ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਸਨ ਕਿ ਵਤਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਪਰਦੇਸ ’ਚ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਭਾਰਤ ਵੀ ਭੇਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਮਈ 1896 ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਰਾਭਾ ’ਚ ਹੋਇਆ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾਦੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਿੰਡ ਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ’ਚ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਉੜੀਸਾ ’ਚ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਇਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਉੱਥੇ ਭਾਰਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰਾ ਵੇਖਿਆ। ਇਸ ਤਜਰਬੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ। ਪਰਦੇਸ ’ਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਹੜੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਸਹਿਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਾਭਾ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਣ ਲੱਗਾ। ਸਾਲ 1913 ’ਚ ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਬਣੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਕੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਸਰਾਭੇ ਬਾਰੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਇਕ ਲਿਖਤ ’ਚ ਛਾਪੇਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਇਕ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹੱਥ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਛਾਪਾ ਮਸ਼ੀਨ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਸਰਾਭਾ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਣਗੁਣਾਉਂਦਾ ਸੀ, ‘ਸੇਵਾ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਿੰਦੜੀਏ ਬੜੀ ਔਖੀ, ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਢੇਰ ਸੁਖਾਲੀਆਂ ਨੇ।’ ਛਾਪੇਖ਼ਾਨੇ ’ਚ ਗੁਣਗੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਉਸ ਦੇ ਅਗਲੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਸਮਝ ਆਉਾਂਦਾਹੈ। ਸਾਲ 1914 ’ਚ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਛਿੜੀ ਤਾਂ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਉੱਠਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸਮਝਿਆ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ ’ਤੇ ਹੋਏ ਇਕੱਠਾਂ ’ਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਛੱਡ ਕੇ ਵਤਨ ਪਰਤਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਗ਼ਦਰ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਸੱਦਾ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਸਰਾਭਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ’ਚ ਸੀ ਜੋ ਵੱਡੇ ਜਥਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਉਹ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਕੋਲੰਬੋ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਭਾਰਤ ਆਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਪਰਤ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ’ਚ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਦੇ ਯੁਗਾਂਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਰਗਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਆਸ਼ਰਮ ’ਚ ਉਸ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਛਾਪਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਲੈ ਆਇਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਸਰਾਭੇ ਨੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗਣੇਸ਼ ਪਿੰਗਲੇ ਵਰਗੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ’ਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫ਼ੌਜ ’ਚ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣਗੇ। ਫਰਵਰੀ 1915 ’ਚ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਸੂਹ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਲੱਗ ਗਈ। ਬਗ਼ਾਵਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸਰਾਭਾ 2 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ, ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਟੁੰਡੀਲਾਟ ਤੇ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਸੁਰਸਿੰਘ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਹੜਾ ਨੌਜਵਾਨ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ’ਚ ਜਨਤਕ ਇਕੱਠ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ’ਤੇ ਲਾਹੌਰ ’ਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ’ਚ 13 ਸਤੰਬਰ 1915 ਨੂੰ ਸਰਾਭੇ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। 16 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ’ਚ ਉਸ ਸਣੇ ਛੇ ਹੋਰ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਰਾਭੇ ਦੀ ਉਮਰ ਉੱਨੀ ਸਾਲ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਫ਼ਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ’ਚ ਪਿੰਗਲੇ ਤੇ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਸੁਰਸਿੰਘ ਵੀ ਸਨ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ’ਤੇ ਸਰਾਭੇ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਦੇਸ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ। ਚਮਨ ਲਾਲ ਦੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਦਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਰੀਡਰ’ ’ਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ’ਚ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਪੁਸਤਕ ’ਚ ਸਰਾਭੇ ਬਾਰੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਕ ਲਿਖਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ 1927 ’ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਰਸਾਲੇ ਕਿਰਤੀ ’ਚ ਛਪੀ ਸੀ। ਸਰਾਭੇ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਕਰੀਬ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੋਲ਼ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਸਰਾਭੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਗ਼ਦਰ ਦਾ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਸਫ਼ਾ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਫ਼ੇ ਦੇ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਛਪੇ ਸ਼ਬਦ ਅੱਜ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਛਪੇ ਸਨ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਜੇ ਇਕ ਸੁਪਨਾ ਸੀ। ਸਰਾਭੇ ਦੀ ਯਾਦ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਲਈ ਜਿਉਂਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਗੱਲ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ, ਵਤਨ ਪਰਤ ਕੇ ਉਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ ਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚਾਈ। ਉਸ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗ਼ਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਸਫ਼ਾ ਪੜ੍ਹੀਏ ਤੇ ਯਾਦ ਰੱਖੀਏ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਵੇਲੇ ਛਪਿਆ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ’ਚ ਸਰਾਭੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 19 ਸਾਲਾਂ ’ਤੇ ਮੁੱਕ ਗਈ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ।